Maanta waxaa si rasmi ah loo furay Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) oo noqday biya-xireenka ugu weyn ee Africa. Ra’iisul Wasaaraha Ethiopia Abiy Ahmed ayaa xariga ka jaray mashruucan oo muddo 14 sano ah dhismihiisu socday, isagoo ku tilmaamay “astaanta isku filnaanshaha iyo horumarka Ethiopia.” Xafladda furitaanka waxaa goob joog ka ahaa madax ka socday dalal badan oo Africa ah iyo wakiillo caalami ah, taasoo muujisay muhiimadda uu mashruucan u leeyahay gobolka iyo dunida inteeda kale.
GERD wuxuu ku yaallaa webiga Blue Nile oo ka billowda Ethiopia kuna qulqula Sudan iyo Masar. Waa mashruuc awood u leh inuu wax ka beddelo awoodda dhaqaale iyo siyaasadeed ee gobolka Geeska Africa, isla markaana saameyn ballaaran ku yeesha dalalka ku tiirsan webigan.
Dhaamka GERD iyo Awooddiisa.
GERD waa biya-xireen koronto-dhalin (hydroelectric dam) oo dhismihiisu bilaabmay sanadkii 2011. Maanta wuxuu noqday mid kamid ah biya-xireennada ugu awoodda badan ee dunida, waxaana lagu qiyaasay inuu dhalin karo 6,450 megawatts (MW) oo koronto ah.
Awooddan ballaaran waxay Ethiopia ka dhigaysaa dal awood koronto dhoofiye ah, taasoo u horseedi karta koboc dhaqaale oo muuqda iyo boos cusub oo siyaasadeed oo gobolka ah.
Ujeeddooyinka iyo Faa’iidooyinka Mashruucan.
Ethiopia waxay u aragtaa Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) inuu yahay mashruuc qaran oo muhiim u ah isku filnaanshaha dhaqaale, islamarkaana ka caawin kara dalka inuu ka gudbo caqabadaha ku hor taagan horumarka. GERD wuxuu leeyahay faa’iidooyin badan oo saameyn ku leh Ethiopia, gobolka iyo xitaa dalalka dariska la ah.
Mashruucan wuxuu Ethiopia ka caawin doonaa inay ka gudubto caqabadaha koronto la’aanta, iyadoo awood u yeelan doonta inay koronto ku filan siiso dadkeeda, isla markaana ay koronto u dhoofiso dalalka dariska ah sida Kenya, Djibouti, Sudan, iyo xitaa Somalia haddii heshiisyo ganacsi oo rasmi ah la la sameeyo. Waxaa lagu qiyaasay in Ethiopia ay mashruucan ka heli karto dakhli sanadle ah oo gaaraya $1 bilyan, taasoo gacan ka gaysan karta yaraynta dhibaatooyinka dhaqaale ee dalka iyo kor u qaadista adeegyada bulshada.
Koronto badan oo qiimo jaban ah oo GERD ka dhalan doonta waxay dhiirrigelin doontaa warshadaha gudaha iyo maalgashiga cusub, taasoo abuuri karta boqolaal kun oo shaqooyin toos ah iyo malaayiin shaqooyin dadban oo la xiriira adeegyada iyo ganacsiga ku tiirsan korontada cusub. Tani waxay hoos u dhigi doontaa shaqo la’aanta dalka, waxayna kobcin doontaa dhaqaalaha guud ee Ethiopia.
Dhanka biyaha, GERD wuxuu awood u leeyahay inuu kaydiyo biyo badan oo gacan ka gaysan kara yaraynta fatahaadaha soo noqnoqda ee Ethiopia iyo Sudan ka dhaca xilliyada roobabka xooggan. Sidoo kale, wuxuu fududaynayaa maaraynta abaaraha iyo biyaha xilliyada roob yaraanaya, taasoo muhiimad weyn u leh beeraha iyo bulshada ku tiirsan biyaha webiga Nile. Tani waxay kor u qaadaysaa amniga cuntada ee Ethiopia iyo dalalka dariska ah, isla markaana yaraynaysa khasaaraha dhaqaale ee ka dhasha isbedelka cimilada iyo roob yaraan.
Kharashka iyo Habka Loo Maalgeliyay.
GERD wuxuu noqday mashruuc kamid ah kuwa ugu qaalisan ee Africa laga hirgeliyo. Kharashka guud ee mashruuca waxaa lagu qiyaasay inuu ku kacay $5 bilyan. Maalgelinta mashruuca 91% waxaa bixisay Dawladda Ethiopia iyadoo adeegsatay bangiga dhexe ee dalka. $1 bilyan oo dheeraad ah ayaa laga helay bangiga Exim ee China, si loogu iibsado qalabka muhiimka ah.
Khilaafka Siyaasadeed ee Gobolka.
GERD wuxuu sababay muran siyaasadeed oo muddo sanado ah u dhexeeyay Ethiopia, Masar iyo Sudan, maadaama uu ku yaallo webi ay ku tiirsan yihiin malaayiin qof oo ku nool dalalkaas.
Masar: Masar waxay ka cabsi qabtaa in GERD uu hoos u dhigi doono qulqulka biyaha Nile, taasoo khatar ku ah beeraha, waraabka, iyo dadka ku nool gobolka Delta Nile ee waqooyiga Masar. Waxay ku doodaysaa in Ethiopia aysan keligeed go’aansan karin sida biyaha Nile loo isticmaalo, waxayna ku baaqday heshiis caalami ah oo xaddidaya hawlgalka GERD.
Sudan: Sudan waxay GERD ka aragtaa laba dhinac oo faa’iido iyo qasaare labadaba ah. Marka hore Sudan waxay u aragtaa fursad ay ku heli karto koronto jaban iyo biyo lagu maarayn karo fatahaadaha. Sidoo kale waxay u aragtaa halis fatahaado ah oo degdeg ah haddii maaraynta GERD aan si habboon loo fulin.
Ethiopia waxay ku adkaysatay in GERD uu yahay mashruuc horumarineed, islamarkaana aysan u adeegsan doonin siyaasadda cid kale lagu waxyeeleeyo.
Saamaynta uu ku leeyahay Somalia.
Somalia si toos ah uguma tiirsana webiga Nile, hase yeeshee mashruuca GERD wuxuu saamayn ku yeelan karaa dalka, gaar ahaan dhinacyada dhaqaalaha iyo siyaasadda. Saamayntani waxay noqon kartaa mid togan oo Somalia u keenta fursado horumarineed, haddii si wanaagsan loo maareeyo.
Mid kamid ah faa’iidooyinka ugu waaweyn ee Somalia ka heli karto mashruucan waa helitaanka koronto jaban. Haddii Ethiopia ay billowdo dhoofinta korontada ay soo saarto, Somalia waxay ka iibsan kartaa koronto qiimo jaban marka loo eego kan hadda laga isticmaalo gudaha dalka. Tani waxay kor u qaadi kartaa horumarka warshadaha iyo adeegyada bulshada, iyadoo sidoo kale hoos u dhigi karta kharashaadka ganacsiga iyo nolosha maalinlaha ah ee shacabka.
Khataraha Somalia uga imaan kara.
Khilaafka Ethiopia iyo Masar haddii uu dagaal isu beddelo, wuxuu saamayn ku yeelan karaa Somalia oo ku taalla goob istiraatiiji ah oo ku dhow marin-biyoodka muhiimka ah ee Badda Cas.
Saamaynta Deegaanka iyo Bulshada
GERD wuxuu si weyn u beddeli karaa nidaamka deegaanka ee webiga Nile. Kumanaan qof ayaa la barakiciyay si loo dhiso kanaalka weyn ee biyaha lagu kaydiyo. Khubaradu waxay ka digayaan in wasakhowga biyaha uu kordhi karo haddii aan si wanaagsan loo maarayn.
Sidoo kale, waxaa laga cabsi qabaa in beeraha Sudan iyo Masar ay hoos u dhacaan waxsoosaarkoodu haddii qulqulka biyaha Nile yaraado. Ethiopia waxay ballan qaaday inay si masuuliyad leh u maarayn doonto deegaanka iyo biyaha si looga hortago khatarahaas.
Gunaanadkii.
Furitaanka GERD waa tallaabo taariikhi ah oo beddeli karta mustaqbalka gobolka geeska Africa. Ethiopia waxay ka faa’iidaysan doontaa koronto badan, dakhli dhoofin, iyo awood siyaasadeed oo cusub. Masar waxay sii wadi doontaa dadaallada diblomaasiyadeed si loo ilaaliyo biyaha Nile ee ay ku tiirsan tahay. Sudan waxay isku dayi doontaa inay dheelitirto danaha labada dhinac.
Somalia, dhinaceeda, waxay u baahan tahay istiraatiijiyad cad oo ay ku ilaaliso danaha qaranka, iyadoo ka faa’iidaysanaysa fursadaha koronto iyo iskaashi dhaqaale, islamarkaana ka fogaanaysa ku lug lahaanshaha khilaafka siyaasadeed ee Ethiopia iyo Masar.
Furitaanka GERD wuxuu ka dhigan yahay guul weyn oo ay Ethiopia gaartay, isagoo siinaya dalka awood koronto oo ballaaran iyo dakhli dhaqaale oo joogto ah. Mashruucan oo ku kacay $5 bilyan ayaa dhalin kara 6,450 MW oo koronto ah iyo $1 bilyan sanadkii oo dakhli ah, Hase yeeshee, mashruucu waxaa kale oo uu wataa khataro siyaasadeed iyo deegaan oo u baahan xalal waara iyo wada shaqayn caalami ah.