Hay’adda caalamiga ah ee Global Initiative Against Transnational Organized Crime (GI-TOC), oo ku takhasustay baaritaannada dambiyada abaabulan, ayaa soo saartay warbixin faahfaahsan oo muujinaysa silsiladaha sharci-darrada ah ee loo maro qodista iyo dhoofinta dahabka ka soo baxa deegaanka Milxo.
Warbixintu waxay si gaar ah diiradda u saartay sida dahabkaas loogu dhoofiyo suuqyada Imaaraadka Carabta, gaar ahaan Dubai, iyada oo aan la marsiin hubin ku filan oo ku saabsan asalka macdanta, ruqsadaha shirkadaha, iyo u hoggaansanaanta shuruucda caalamiga ah ee ganacsiga khayraadka.
Koboca Baaxadda Leh ee Dhoofinta Dahabka
Xogta la helay waxay tilmaamaysaa koror sare oo ku yimid cadadka dahabka ah ee Soomaaliya looga dhoofiyo dhanka Imaaraadka Carabta sannadihii u dambeeyay.
Sannadkii 2017-kii, qiyaastii 2.8 tan oo dahab ah ayaa loo dhoofiyay dalkaas, balse sannadkii 2023-kii ayay tiradaasi kor u kacday ilaa ay ka gaartay in ka badan shan tan. Kobocan weyn ee muuqda wuxuu dhacay xilli ay jirto hubin la’aan dhanka sharciga ah, taas oo ka dhigan in qayb weyn oo khayraadkaas ka mid ah uu dalka kaga baxo sifo aan nidaamsanayn oo aan dakhli muuqda u dhalin qaranka.
Isbeddelka Milxo iyo Caqabadaha Maamul
Deegaanka Milxo oo markii hore ahaa miyi fog oo ay ku nool yihiin dad kooban, ayaa tobankii sano ee la soo dhaafay isu beddelay degmo macdan qodis oo ballaaran. Meel ay sannadkii 2016-kii deggenaayeen dhawr boqol oo qof, hadda waxaa ku nool dad lagu qiyaaso 10,000 ilaa 15,000 oo qof, kuwaas oo isugu jira macdan-raadiyeyaal ka yimid gobollada Soomaaliya iyo kuwo ka yimid dalalka dibadda sida Suudaan, Yemen, Tanzania, iyo Itoobiya.
Geesta kale, tartanka dhanka maamulka ah ee ka jira aaggan oo ay isku haystaan Puntland, Somaliland, iyo maamulka cusub ee Waqooyi Bari, ayaa abuuray firaaq dhanka gacanta dhabta ah, taas oo keentay in aysan jirin awood dowladeed oo xakamaysa hawlaha ka socda deegaankaas.
Dhaqdhaqaaqa Shirkadaha iyo Saamaynta Deegaanka
Cilmi-baarista GI-TOC waxay diiwaangelisay in ka badan 20 goobood oo qodis ah oo ay ka hawlgalaan ugu yaraan 18 shirkadood, kuwaas oo badankoodu u shaqeeya si sharci-darro ah oo aan lahayn ruqsado rasmi ah. Iyadoo dowladda Federaalku ay ku tilmaamtay hawlaha Milxo kuwo sharci-darro ah, haddana waxaa jira tuhun ah in shirkadaha qaarkood ay xiriir dhow la leeyihiin mas’uuliyiin sare oo heer federaal iyo heer maamul-goboleedba ah.
Sidoo kale, hababka qodista ee la adeegsado, gaar ahaan isticmaalka maadada khatarta ah ee mercury, waxay dhibaato ba’an ku haysaa caafimaadka dadka iyo deegaanka, iyadoo ay taasi ka tarjumayso kormeer la’aanta iyo maqnaanshaha fulinta sharciga.
Eedaymaha ku saabsan Maamulka Puntland iyo Madaxweyne Deni
Warbixintu waxay si toos ah iyo si dadbanba u tilmaamaysaa in Madaxweyne Deni iyo adeegayaal ka tirsan madaxtooyada ay door firfircoon ku leeyihiin fududaynta iyo ka faa’iidaysiga macdanta Milxo, iyadoo aan la marsiin khasnadda dowladda.
Shirkadaha lala xiriiriyo Madaxtooyada
GI-TOC waxay sheegtay in shirkadaha ugu waaweyn ee ka hawlgala Milxo ay leeyihiin ama maamulaan shakhsiyaad xiriir dhow la leh Madaxweyne Deni. Waxaa si gaar ah loo xusay in ruqsadaha (inkastoo ay sharci-darro yihiin marka la eego sharciga federaalka) lagu bixiyo rabitaanka madaxtooyada, iyadoo shirkadahaas loo oggolaaday inay macdanta qotaan iyado aan wax kormeer ah lagu samayn. Shirkadaha warbixinta lagu magacaabay waxaa kamid ah shirkadda Maandeeq oo ah oo ay warbixinta ku sheegtay mid qoyska Madaxtooyadu leeyihiin kuna hawlan ganacsi aan daahfurnayn.
Dakhliga aan la diiwaangelin (Off-budget Revenue)
Warbixintu waxay ku eedaysay maamulka Madaxweyne Deni inay abuureen nidaam dakhli-ururin oo ka baxsan nidaamka maaliyadda ee rasmiga ah. Halkii canshuurta macdanta lagu shubi lahaa khasnadda dowladda si loogu adeego bulshada, xogtu waxay tilmaamaysaa in lacagaha laga qaado shirkadaha iyo dhoofinta dahabka ay ku dhacaan gacmo gaar ah oo lala xiriiriyo xafiiska madaxweynaha iyo saaxiibadiisa ganacsiga.
U Dhoofinta Dubai iyo Maqnaanshaha Hufnaanta
Ugu dambayn, warbixintu waxay xaqiijisay in ku dhowaad dhammaan dahabka laga qodo Milxo loo dhoofiyo magaalada Dubai. Dahabkan ayaa badanaa waxaa qaada dad safraya oo raaca duullimaadyada ganacsiga, iyadoo marar dhif ah la weydiiyo dukumiintiyo caddeynaya asalka ama sharciyadda macdanta ay xambaarsan yihiin.
Xaaladdan waxay muujinaysaa sawir cad oo ku saabsan sida khayraadka qaran ee Soomaaliya uu si fudud ugu galo suuqyada caalamiga ah iyadoo aan jirin canshuur, kormeer, ama hufnaan, taas oo dhabaha u xaaraysa ku tumashada xeerarka caalamiga ah ee ganacsiga macdanta.